Nawigacja w terenie to podstawowa umiejętność, która może uratować życie, gdy zawiedzie technologia. Choć współczesne urządzenia GPS oferują niezwykłą dokładność, znajomość tradycyjnych metod nawigacji, takich jak lokalizowanie Gwiazdy Polarnej czy poruszanie się według azymutu, pozostaje bezcenną wiedzą dla każdego miłośnika outdooru. W tym artykule poznasz sprawdzone techniki orientacji w terenie, które działały przez wieki i nadal są niezawodne w sytuacjach awaryjnych [1].
Jak wyznaczyć na mapie nieba Gwiazdę Polarną
Odnajdywanie Gwiazdy Polarnej za pomocą konstelacji Wielkiego Wozu
Najprostszym sposobem na odnalezienie Gwiazdy Polarnej jest wykorzystanie konstelacji Wielkiego Wozu (część gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy). Wielki Wóz ma charakterystyczny kształt przypominający chochlę lub wóz i jest jednym z najłatwiej rozpoznawalnych układów gwiazd na północnej półkuli [2].
Aby zlokalizować Gwiazdę Polarną:
- Znajdź konstelację Wielkiego Wozu na niebie.
- Zidentyfikuj dwie gwiazdy tworzące zewnętrzną krawędź „czerpaka” Wielkiego Wozu (Dubhe i Merak) – nazywane są one „gwiazdami wskaźnikowymi”.
- Wyobraź sobie linię prostą biegnącą od Meraka przez Dubhe i przedłuż ją około pięciokrotnie w tym samym kierunku.
- Na końcu tej linii znajdziesz Gwiazdę Polarną, która jest również końcową gwiazdą „dyszla” Małego Wozu (część konstelacji Małej Niedźwiedzicy) [4].
Wielki Wóz i Mały Wóz na nocnym niebie – drogowskazy do Gwiazdy Polarnej
Alternatywnie, możesz również wykorzystać konstelację Kasjopei, która ma kształt litery „W” lub „M” (w zależności od pory roku). Gwiazda Polarna znajduje się mniej więcej w tym samym kierunku co środkowa część litery „W” Kasjopei [3].
Jaki kierunek wskazuje Gwiazda Polarna
Gwiazda Polarna wskazuje północ geograficzną, która może nieznacznie różnić się od północy magnetycznej
Gwiazda Polarna wskazuje kierunek północy geograficznej (prawdziwej północy) z dokładnością do około 1 stopnia. Jest to niezwykle cenne w nawigacji, ponieważ północ geograficzna stanowi stały punkt odniesienia, niezależny od lokalnych anomalii magnetycznych, które mogą wpływać na wskazania kompasu [5].
Znając położenie północy, możesz określić pozostałe kierunki świata:
- Stojąc twarzą w kierunku Gwiazdy Polarnej (północ), południe będzie za twoimi plecami.
- Wschód będzie po twojej prawej stronie.
- Zachód będzie po twojej lewej stronie.
Warto pamiętać, że Gwiazda Polarna jest widoczna tylko na półkuli północnej. Im dalej na południe się znajdujesz, tym niżej nad horyzontem będzie widoczna Gwiazda Polarna. Na równiku będzie ona widoczna tuż nad horyzontem, a na półkuli południowej nie będzie widoczna wcale [4].
Chodzenie na azymut
Wyznaczanie azymutu za pomocą kompasu w terenie górskim
Azymut to kąt między kierunkiem północy a kierunkiem, w którym chcemy się poruszać, mierzony w stopniach zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Nawigacja na azymut to technika, która pozwala precyzyjnie poruszać się w terenie, nawet gdy brakuje wyraźnych punktów orientacyjnych [6].
Aby poruszać się według azymutu:
- Wyznacz na mapie punkt, w którym się znajdujesz, oraz cel, do którego chcesz dotrzeć.
- Połóż kompas na mapie tak, aby długa krawędź łączyła twoje położenie z celem.
- Obróć tarczę kompasu tak, aby linie orientacyjne na tarczy były równoległe do linii północ-południe na mapie, a strzałka wskazująca północ na tarczy wskazywała północ na mapie.
- Odczytaj wartość azymutu ze skali na tarczy kompasu (0-360 stopni).
- Trzymaj kompas poziomo przed sobą i obróć się całym ciałem, aż igła magnetyczna pokryje się ze strzałką orientacyjną na tarczy.
- Teraz strzałka kierunkowa na kompasie wskazuje kierunek, w którym powinieneś się poruszać [5].
Róża kierunków z wartościami azymutu: 0° – północ, 90° – wschód, 180° – południe, 270° – zachód
Podczas poruszania się według azymutu warto wyznaczać sobie pośrednie punkty orientacyjne. Zidentyfikuj charakterystyczny obiekt (drzewo, skałę, szczyt) leżący dokładnie na twoim azymucie i idź w jego kierunku. Po dotarciu do niego ponownie sprawdź azymut i wyznacz kolejny punkt orientacyjny [7].
Co to jest deklinacja magnetyczna
Mapa izogon pokazująca wartości deklinacji magnetycznej w różnych częściach świata
Deklinacja magnetyczna to kąt między północą magnetyczną (wskazywaną przez igłę kompasu) a północą geograficzną (prawdziwą północą). Zjawisko to występuje, ponieważ bieguny magnetyczne Ziemi nie pokrywają się z biegunami geograficznymi [6].
Wartość deklinacji magnetycznej:
- Zmienia się w zależności od lokalizacji na Ziemi.
- Zmienia się również w czasie, ponieważ pole magnetyczne Ziemi ulega ciągłym zmianom.
- Może być dodatnia (gdy północ magnetyczna znajduje się na wschód od północy geograficznej) lub ujemna (gdy północ magnetyczna znajduje się na zachód od północy geograficznej).
- W Polsce wynosi obecnie około 5-6 stopni na wschód (deklinacja dodatnia) [7].
Aby uwzględnić deklinację magnetyczną podczas nawigacji:
Przy przejściu z mapy do terenu:
- Dla deklinacji wschodniej (dodatniej): dodaj wartość deklinacji do azymutu odczytanego z mapy.
- Dla deklinacji zachodniej (ujemnej): odejmij wartość deklinacji od azymutu odczytanego z mapy.
Przy przejściu z terenu na mapę:
- Dla deklinacji wschodniej (dodatniej): odejmij wartość deklinacji od azymutu zmierzonego w terenie.
- Dla deklinacji zachodniej (ujemnej): dodaj wartość deklinacji do azymutu zmierzonego w terenie.
Wiele nowoczesnych kompasów posiada mechanizm umożliwiający ustawienie lokalnej deklinacji magnetycznej, co automatycznie koryguje odczyty [5].
Jak zmierzyć odległość na mapie za pomocą linijki
Pomiar odległości na mapie topograficznej przy użyciu linijki i skali mapy
Dokładne mierzenie odległości na mapie jest kluczowym elementem planowania trasy. Najprostszą metodą jest wykorzystanie linijki i skali mapy [1].
Aby zmierzyć odległość na mapie:
- Zidentyfikuj skalę mapy (np. 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000).
- Przyłóż linijkę do mapy i zmierz odległość między dwoma punktami w centymetrach.
- Przelicz zmierzoną odległość na rzeczywistą odległość w terenie, korzystając ze skali mapy.
Przykładowe przeliczenia dla różnych skal map:
| Skala mapy | 1 cm na mapie odpowiada | 10 cm na mapie odpowiada |
| 1:10 000 | 100 m w terenie | 1 km w terenie |
| 1:25 000 | 250 m w terenie | 2,5 km w terenie |
| 1:50 000 | 500 m w terenie | 5 km w terenie |
| 1:100 000 | 1 km w terenie | 10 km w terenie |
Przy mierzeniu odległości na mapie warto pamiętać, że:
- Odległość mierzona w linii prostej na mapie może znacznie różnić się od rzeczywistej odległości pokonywanej w terenie, szczególnie w obszarach górskich.
- Przy planowaniu trasy uwzględnij ukształtowanie terenu – podejścia i zejścia wydłużają czas marszu i zwiększają wysiłek.
- Wiele map turystycznych posiada podziałkę liniową, która ułatwia szybkie mierzenie odległości bez konieczności wykonywania obliczeń [7].
Różne typy podziałek liniowych na mapach turystycznych ułatwiające pomiar odległości
Podsumowanie
Nawigacja w terenie za pomocą Gwiazdy Polarnej i azymutu to umiejętności, które mogą okazać się nieocenione w sytuacjach awaryjnych, gdy zawiedzie technologia. Znajomość podstawowych technik orientacji w terenie zwiększa bezpieczeństwo podczas wypraw i daje poczucie pewności siebie w dzikich obszarach.
Pamiętaj, że najlepszym sposobem na doskonalenie umiejętności nawigacyjnych jest praktyka. Zacznij od ćwiczeń w znanym terenie, stopniowo zwiększając poziom trudności. Z czasem nawigacja stanie się intuicyjna, a ty będziesz mógł cieszyć się bezpiecznymi wyprawami w nawet najbardziej odległe zakątki świata [3].
Najczęściej zadawane pytania
Czy Gwiazda Polarna jest zawsze dokładnie na północy?
Gwiazda Polarna nie znajduje się dokładnie nad biegunem północnym, ale bardzo blisko niego (obecnie około 0,7 stopnia od osi obrotu Ziemi). W praktyce oznacza to, że wskazuje północ z dokładnością wystarczającą do podstawowej nawigacji w terenie. Warto pamiętać, że Gwiazda Polarna wykonuje mały okrąg wokół punktu północnego w ciągu doby, ale odchylenie jest na tyle niewielkie, że dla celów nawigacyjnych można je pominąć [2].
Jak nawigować, gdy niebo jest zachmurzone i nie widać gwiazd?
Gdy niebo jest zachmurzone i nie możesz korzystać z Gwiazdy Polarnej, powinieneś polegać na kompasie i mapie. Kompas wskaże ci północ magnetyczną, którą możesz skorygować o deklinację magnetyczną, aby uzyskać północ geograficzną. Dodatkowo możesz wykorzystać inne metody orientacji w terenie, takie jak obserwacja mchu na drzewach (w naszej strefie klimatycznej mech częściej rośnie po północnej stronie), ukształtowanie terenu, kierunek przepływu rzek czy lokalne punkty orientacyjne zaznaczone na mapie [5].
Jak uwzględnić różnicę między północą magnetyczną a geograficzną podczas nawigacji?
Aby uwzględnić różnicę między północą magnetyczną a geograficzną (deklinację magnetyczną), należy skorygować odczyty kompasu. W Polsce deklinacja wynosi obecnie około 5-6 stopni na wschód, co oznacza, że północ magnetyczna znajduje się na wschód od północy geograficznej. Przy przejściu z mapy do terenu należy dodać wartość deklinacji do azymutu odczytanego z mapy. Przy przejściu z terenu na mapę należy odjąć wartość deklinacji od azymutu zmierzonego w terenie. Wiele nowoczesnych kompasów posiada mechanizm umożliwiający ustawienie lokalnej deklinacji magnetycznej, co automatycznie koryguje odczyty [6].
Jak dokładnie zmierzyć przebytą odległość w terenie?
Dokładne mierzenie przebytej odległości w terenie można wykonać kilkoma metodami:
- Liczenie kroków – najpierw określ długość swojego podwójnego kroku (np. 1,5 m) i licz pary kroków podczas marszu.
- Czas marszu – znając swoją średnią prędkość marszu (np. 4 km/h na płaskim terenie), możesz oszacować przebyty dystans na podstawie czasu.
- Urządzenia GPS – najdokładniejsza metoda, ale zależna od baterii i sygnału satelitarnego.
- Triangulacja – technika określania położenia poprzez pomiar kątów do znanych punktów orientacyjnych.
Pamiętaj, że w trudnym terenie (góry, bagna, gęsty las) twoja prędkość marszu będzie znacznie niższa niż na płaskim, otwartym terenie [7].
Czy istnieje odpowiednik Gwiazdy Polarnej na półkuli południowej?
Na półkuli południowej nie ma pojedynczej jasnej gwiazdy tak blisko bieguna południowego jak Gwiazda Polarna na północy. Zamiast tego, do wyznaczania kierunku południowego używa się konstelacji Krzyża Południa (Crux). Aby znaleźć południe, należy przedłużyć dłuższą oś Krzyża Południa około 4,5 razy, a następnie opuścić prostopadłą linię do horyzontu. Punkt, w którym ta linia przecina horyzont, wskazuje przybliżony kierunek południowy. Dodatkowo można wykorzystać dwie jasne gwiazdy Alfa i Beta Centauri (często nazywane „wskaźnikami”), które wskazują na Krzyż Południa [4].
Źródła
[1] https://www.wgl.pl/blog/nawigacja-w-terenie-jak-odnalezc-droge-bez-uzycia-gps-a
[2] https://www.e-horyzont.pl/blog/nawigacja-w-gorach
[3] https://keen.pl/Nawigacja-w-terenie-cz-1-blog-pol-1560952013.html
[4] https://www.petzl.com/INT/en/Sport/LIGHTING-NAVIGATION-TECHNIQUES–CELESTIAL-NAVIGATION
[5] https://www.rei.com/learn/expert-advice/navigation-basics.html
[6] https://www.ordnancesurvey.co.uk/newsroom/blog/map-reading-skills-how-to-use-a-compass
[7] https://www.mountaineering.scot/safety-and-skills/navigation/compass-skills
